Intertekstualne talent show

John Fiske jeden z rozdziałów książki Television Culture (1987) poświęca zagadnieniu intertekstualności. Zdaniem autora intertekstualność istnieje w sferze pomiędzy tekstami. Aluzje odnosić się mogą zarówno do konkretnych zjawisk czy postaci, jak również do ogólnej wiedzy czy świadomości kulturowej odbiorców. Fiske posługuje się przykładem teledysku do piosenki Material Girl Madonny, który bezpośrednio odwołuje się do postaci Marilyn Monroe i jej wykonania Diamonds are a girl’s best friends, a także, a może głównie, do istniejącego w kulturze wizerunku pięknej blondynki uwodzącej mężczyzn i dbającej o kosztowności. Dzięki intertekstualnemu podejściu, widzowie mogą wykorzystywać polisemię telewizji poprzez aktywne czytanie tekstu, czyli tworzenie nowych znaczeń. Pojęcie to odnosi się do odczytywania tekstów w kontekście innych, odwołujących się niekoniecznie wprost do tekstu wyjściowego.

Fiske wyszczególnia dwa rodzaje intertekstualności: horyzontalny i wertykalny. Pierwszy typ odnosi się do zależności między tekstami, które łączą m.in. cechy gatunkowe, postaci bądź przyjęte konwencje w kreowaniu programu. Drugi rodzaj dotyczy relacji bardziej bezpośrednich między tekstem pierwotnym a powstałymi na jego bazie tekstami drugorzędnymi (tworzonymi przez media) oraz trzeciorzędnymi  (których twórcami są sami widzowie).

Do omówienia wspomnianej teorii wybrałam program The Voice of Poland emitowany w TVP2 od 3 września 2011 roku. Przy analizie skupię się przede wszystkim na pierwszej edycji programu.

Intertekstualność horyzontalna

Jeśli chodzi o intertekstualność horyzontalną, Fiske za najbardziej wpływową i najczęściej dyskutowaną kwestię uznaje gatunkowość. Gatunek, bowiem, wprowadza dla wygody zarówno producentów, jak i publiczności, pewnego rodzaju porządek wśród szerokiej gamy tekstów i znaczeń krążących w kulturze. Telewizja jest wysoko gatunkowym medium, w którym programy w sposób dość oczywisty przyporządkowane są danym gatunkom, a niekiedy ich cechy są nawet dodatkowo podkreślane. Zaznaczanie tego rodzaju podobieństw prowadzi do wyszczególnienia konwencji (w odróżnieniu od inwencji), które z kolei składać się mogą na formuły kolejnych programów. Autor cytuje poglądy Johna G. Caweltiego , który podczas analizy wydziela dwa bieguny continuum. Z jednej strony stawia on konwencjonalną strukturę konwencji, za przykład podając odcinki The Lone Rangera oraz kolejne książki o Tarzanie. Z kolei na drugim końcu ustawia on oryginalną strukturę wymagającą inwencji, jak np. Finnegans Wake Joyce’a.

Rozróżnienie to nie dotyczy jedynie dwóch biegunów konwencji i inwencji, ale odnosi się także do podziału na sztukę „niskich lotów” oraz sztukę intelektualną, której wyjątkowe i wyróżniające cechy stanowią o jej elitarności. Gatunkowy sposób rozumienia tworów artystycznych podkreśla ich wartość ze względu na podobieństwo danych tekstów nie tylko między sobą, ale także w relacji tekst-odbiorcy, tekst-producent oraz producent-odbiorcy. Konwencje gatunkowe są ważne dla telewizji, ponieważ jest to sposób na rozumienie i konstruowanie wspomnianej trójstronnej relacji między producentem, tekstem i odbiorcami.

Konwencje są społeczne i ideologiczne, z kolei formuła to ich przekład na kwestie przemysłowe i ekonomiczne, co jest niezbędne do wydajnej produkcji popkulturowych towarów. Autor podaje za Jane Feuer trzy główne strategie konstruowania kategorii gatunkowych, są to: estetyczna, rytualna oraz ideologiczna.

Kwestie estetyczne odnoszą się do tekstualnej charakterystyki programu, w obrębie, którego widz może spodziewać się pewnego zbioru konwencji i realizacji konkretnych oczekiwań. Fiske twierdzi jednak, że ustalone cechy charakterystyczne nie sprawdzają się w każdym przypadku, dlatego też przy spojrzeniu tekstualnym, gatunek powinien być definiowany, jako zmieniający się zestaw cech, który modyfikowany jest przy kolejnej realizacji. Każdy nowy program zmienia granice gatunku i tworzy nowe definicje.

Analizowany program jest adaptacją holenderskiego formatu The Voice, który rozpowszechniony został na całym świecie. Jest to rodzaj muzycznego talent show, którego celem jest odkrycie uzdolnionych wokalistów. Oczywiste jest skojarzenie z programami Idol (emitowany w Polsacie w latach 2002-2005) oraz X factor (emisja rozpoczęła się w telewizji TVN pół roku przed The Voice, wiosną rusza 4 edycja).

Stałymi elementami tej formuły programu są jurorzy, uczestnicy oraz prowadzący. Jury tworzą znani (i niekoniecznie lubiani) polscy wokaliści, którzy po wstępnych eliminacjach stają się trenerami dla poszczególnych grup zawodników. Uczestnikami są osoby z całej Polski, które marzą o wielkiej karierze albo po prostu chcą sprawdzić swoje umiejętności. Prowadzący z kolei kibicują wszystkim kandydatom, zagadują jurorów, zachęcają widzów do oddawania głosów na swoich faworytów oraz namawiają do odwiedzania stron poświęconych programowi i ich komentowania.

Struktura wygląda podobnie jak w innych talent show (o różnicach później), są więc castingi, eliminacje i odcinki na żywo.

Jako, że jest to program tworzony na licencji, to wygląd studia, scenografia, stanowiska jurorów, układ poszczególnych części czy nawet dżingiel są takie, jak w pierwowzorze.

Charakterystyczne dla tego gatunku są także wypowiedzi uczestników przed i po występie oraz krótkie filmiki, które ich przedstawiają. Mają one na celu przybliżenie nam postaci potencjalnego zwycięzcy, abyśmy z sympatii do niego oddawali jak najwięcej głosów.

Ten stały zestaw elementów muzycznego show sprawia, że widz wie, jakiego rodzaju rozrywki i emocji może się spodziewać.

Rytualność odnosi się do gatunku, jako uzgodnionego kodu, który łączyć ma producentów i publiczność. Dla twórców istotna jest przede wszystkim korzyść ekonomiczna, a ponieważ reakcja rynku na nowy towar kulturowy jest zazwyczaj trudna do przewidzenia, stąd próby unowocześniania i modyfikowania gatunków, które już wcześniej odniosły sukces komercyjny.

Analizowany program, jak już wspomniałam, wpisuje się w ramy muzycznego talent show. Pojawiają się w nim jednak nowe, intrygujące dla widza elementy. Struktura programu wygląda tak: najpierw podczas nieemitowanych precastingów wybieranych jest 100 uczestników, którzy biorą udział w „Przesłuchaniach w ciemno” (jest to nowość, jeśli chodzi o programy tego typu, ponieważ jurorzy nie widzą uczestników i oceniają ich jedynie po śpiewie). Trenerzy siedzą odwróceni tyłem i jeżeli głos któregoś z uczestników im się spodoba, odwracają się do niego i śpiewający automatycznie trafia do ich drużyny. Jeżeli odwróci się więcej niż jeden juror, wokalista może wybrać gwiazdę, z którą będzie ćwiczyć. Jest to również nowy zabieg dający więcej swobody uczestnikom (w odróżnieniu od np. X factor, gdzie grupy są automatycznie przydzielane). Kolejnym etapem są „Bitwy”, podczas których trenerzy wybierają ze swojej drużyny po dwie osoby, które wychodzą na ring muzyczny i śpiewają przeciwko sobie. Rywalizacja jedynie w obrębie własnej grupy także jest nowym elementem w tego typu show. Trener decyduje, kto przechodzi dalej. Rozpoczyna się etap nagrań „Live”. W finale zostaje 16 uczestników, a w każdym odcinku odpadają kolejni. Ten etap uzależniony jest zarówno od głosów widzów, jak i trenerów. Wygrywa jedna osoba, która oficjalnie zostaje Najlepszym głosem Polski.

Kategoria ideologiczna jest zdaniem autora najbardziej problematyczna. Chodzi przede wszystkim o dopasowanie dominującej ideologii do popularnych konwencji.

Programy typu talent show cieszą się w Polsce dużym zainteresowaniem. Szczególną uwagę przykuwają te, w których pojawiają się osoby śpiewające (stąd też tendencja do zdominowania przez wokalistów programu Mam Talent, który nie jest typowym muzycznym show). Można by wysnuć wniosek, że Polakom śpiewanie nigdy się nie znudzi. Każde kolejne show (oprócz wspomnianych wcześniej, można jeszcze wymienić choćby Szansę na sukces, Bitwę na głosy, Fabrykę gwiazd czy Must Be the Music) przyciąga przed telewizory miliony widzów.

Ważne w tym kontekście jest także ustawienie w ramówce. Program The Voice emitowany jest w sobotę o godzinie 20.05, czyli w czasie, gdy sporo osób odpoczywa w weekendowy wieczór i zastanawia się, który kanał w tv włączyć. Z kolei powtórki nadawane są w niedzielę o 15.40, w czasie rodzinno-obiadowego popołudnia często spędzanego leniwie przed ekranem telewizora. Jeśli chodzi o porę emisji, konkurentem dla programu jest TVNowski X factor, z którym show nadawane przez TVP przegrywa, jeśli chodzi o oglądalność. Ale co ciekawe, liderem wśród talent show jest Must Be The Music emitowane w niedzielny wieczór w Polsacie.

Intertekstualność wertykalna

Podstawowym elementem intertekstualności telewizji jest to, co się o programach mówi i pisze. Teksty drugorzędne są istotne, jeśli chodzi o wpływ na to, które znaczenia zostaną wysunięte na plan pierwszy i jak zostaną odczytane. Jeśli chodzi o odniesienia tworzone do programu The Voice, są to przede wszystkim oficjalna strona internetowa oraz oficjalny kanał na YouTube, gdzie śledzić możemy aktualności dotyczące programu, a także oglądać poszczególne występy. Dostępny jest także kanał VOD, na którym zobaczyć można całe odcinki programu. Ponadto elementem promocji i komentarza do talent show jest udział uczestników i trenerów w Pytaniu na śniadanie oraz prezentacja ramówki stacji. Pojawiają się także artykuły w prasie bardziej lub mniej poważnej opisujące najciekawsze, zdaniem autorów, wydarzenia związane z bohaterami i nagraniami. Stronę poświęconą programowi ma również zaprzyjaźnione radio, które reklamuje wizyty uczestników w swoim studiu.

Jeśli chodzi o teksty trzeciorzędne, to prym wiodą oczywiście portale społecznościowe, takie jak Facebook czy Twitter, gdzie widzowie najchętniej dają upust emocjom związanym z programem, komentują, oceniają i krytykują. Innym polem do wyrażania opinii są różnego rodzaju fora internetowe, a także autorskie blogi. Ciekawsze wpisy, które udało mi się znaleźć, to np. relacja z castingu, opis procesu nagrywania odcinków z perspektywy uczestnika widowni, a także strona Pogotowie Wokalne, na której autor komentuje różne muzyczne show z perspektywy pasjonata śpiewu.

Jeśli chodzi o pierwszą edycję programu, to z pewnością najciekawszym przykładem tekstu trzeciorzędnego będą liczne wpisy i opinie dotyczące postaci jednego z jurorów – Adama „Nergala” Darskiego. Jego udział w programie od początku wzbudzał kontrowersje. Od dłuższego czasu jest on, bowiem znany opinii publicznej zarówno, jako wokalista black metalowego zespołu, skandalista oraz celebryta. Mimo, że podczas programu w jego zachowaniu nie było nic aż tak szokującego, to wiele środowisk uznało, że występ w telewizji publicznej kogoś, kto obraża religię katolicką, jest nie na miejscu. Pojawiły się liczne głosy osób domagających się usunięcia jurora, m.in. akcja "nie dla Nergala" czy protest księży. Głos w dyskusji zabrali także twórcy zagranicznej strony o muzyce metalowej.

Zdaniem Rolanda Barthesa żyjemy w świecie wszechobecnej intertekstualności. Wszystkie otaczające nas teksty odnoszą się do innych, powstałych wcześniej. Jak pokazała analiza przykładowego programu, telewizja jest idealną płaszczyzną do wymiany, modyfikowania i tworzenia nowych znaczeń. Aktywność twórców tekstów w sferze zarówno horyzontalnej jak i wertykalnej świadczy o popularności gatunku, jakim jest talent show oraz o ilości potencjalnych znaczeń, które mogą jeszcze zostać wytworzone.